Systeem Opstellingen

Wat is een opstelling ?

Opstellingen is een methode ontwikkeld door Bert Hellinger. Hij slaagde erin om de kracht van heel wat benaderingen (Psychodrama, Primal Therapy, NLP, Ericksoniaanse Hypnose, …) te bundelen tot een krachtige methode. De roots van opstellingen zijn familieopstellingen, maar ondertussen zijn er een hele reeks meer specifieke werkvormen ontstaan zoals : structuuropstellingen, merkenopstellingen, organisatieopstellingen, supervisieopstellingen, …

De kracht van familieopstellingen zit hem in het feit dat onderliggende dynamieken en verstrikkingen van het familiesysteem zichtbaar worden gemaakt. Met het familiesysteem bedoelen we de familie waar je deel van uitmaakt (man, vrouw, kinderen, ouders, grootouders, overgrootouders, …). Alles wat er in je familie van herkomst is gebeurd, heeft in meerdere of mindere mate invloed op jou en je kinderen of nakomelingen. Dit is zeker zo bij ingrijpende gebeurtenissen zoals : vroege dood, uitsluiting, zelfmoord, een faillisement, … . Dit soort ernstige feiten kunnen generaties lang doorspelen in families ! 

Vaak kan je dan ook het gedrag van een individu pas begrijpen als je voeling opbouwt met het grotere geheel (in eerste instantie zijn of haar familie en familiegeschiedenis) waar hij of zij deel van uit maakt. Opstellingen zijn daar een krachtige werkvorm voor.

Wanneer is een opstelling aangewezen ?

Opstellingen zijn aangewezen daar waar mensen in bepaalde ongewenste patronen, gedragingen, stemmingen, … blijven “hangen” en toch in beweging willen komen.

Hierbij denken we aan :

• Voelen dat je een last draagt die je niet kan koppelen aan je eigen leven
• Voelen dat je alles hebt om gelukkig te zijn … en toch eerder zwaarmoedig door het leven gaat
• Voelen dat je eigenlijk niet écht jouw eigen leven leidt
• In een mist van onbegrijpelijke angst blijven vastlopen
• Relatieproblemen en conflicten die in heel wat van je relaties terug blijken te komen
• Herhaaldelijk falen of twijfelen in pogingen om bepaalde doelen te realiseren (bv. opstarten van een eigen zaak)
• Het gevoel het leven niet ten volle te kunnen nemen
• Overgevoeligheid voor ziektes of nood aan meer inzicht in het waarom van een ziekte
• Het niet kunnen of durven maken van bepaalde keuzes en daar meer inzicht in willen verkrijgen
• Ontbreken van levenskracht, bezieling, vitaliteit, …
• Vaak terugkerende problemen op professioneel gebied
•  …

Vaak liggen bepaalde “zware feiten” binnen de familie aan de grondslag van de ene of de andere verstrikking in het familiesysteem. Die verstrikkingen kunnen er voor zorgen dat de liefde niet meer stroomt in een familie ; het lijkt alsof er geen toevoer van energie meer is, alsof de batterijen van het leven opgebruikt zijn, alsof de bron afgesloten is waardoor de rivier opdroogt, … .

Daarom is het goed om deze checklist even door te nemen alvorens je deelneemt aan een opstelling. Een voorbereidend gesprek kan ook aangewezen zijn. 

Hoe bereid ik me voor als ik een opstelling wens ?

Om je voor te bereiden op een familieopstelling is het aangewezen om na te gaan of er “zware feiten” zijn geweest in jouw familie in het verleden. Je kan dit vragen aan je ouders, andere familieleden, een familiestamboom consulteren, … . Deze vragenlijst kan daarbij ondersteunend zijn : Vragenlijst ter voorbereiding van een opstelling

Hoe verloopt een opstelling ?

Om een goed en duidelijk beeld te krijgen van hoe een opstelling in zijn werk gaat raden wij aan om eerst gewoon eens deel te nemen maar dan van op de zijlijn (al dan niet als representant) en op te pikken via ervaring. Wil je echter wat houvast dan loodsen wij jou hieronder graag door de verschillende stappen van een opstelling :

Voorgesprek :

De persoon met een vraag, wordt uitgenodigd om bij één van de begeleiders vooraan te komen zitten. De overige groepsleden zitten in een kring in de ruimte. De begeleider voert een kort gesprek zodanig dat hij voeling kan opbouwen met de vraag. Dit gesprek is eerder gebaseerd op feiten, verdere details worden best vermeden. Beschrijvingen en informatie over hoe mensen zich voelden of handelden dienen vermeden te worden; dit omdat het vermogen van de representanten, om de familiedynamiek te voelen, zo kan  verstoord worden.

Kiezen van de representanten :

Samen met de vraagsteller bekijkt de begeleider vervolgens welke mensen relevant zijn in relatie met de gestelde vraag (bv. vader, moeder, jezelf, jongere zus,…). Eens dit duidelijk is mag de vraagsteller voor die mensen iemand kiezen uit de groep, deze mensen worden – zoals reeds eerder werd vermeld – “representanten” genoemd. Hierbij kiest hij of zij intuïtief mensen uit de groep die niets weten over de voorgelegde situatie behalve wat zij hebben gehoord tijdens het korte voorgesprek.

Opstellen van de representanten :

Vervolgens zullen de representanten, die voor de verschillende mensen uit het systeem gekozen zijn, door de vraagsteller – vanuit het gevoel gerelateerd aan zijn vraag – opgesteld worden in de ruimte. Dit gebeurt door de representanten naar de geschikte plaats te begeleiden door ze bij de schouders te nemen. De vraagsteller blijft bij het opstellen van de representanten goed gericht op zijn gevoel en voelt dus waar de verschillende representanten moeten staan. Op de één of andere manier stelt de vraagsteller zijn interne beeld op van de situatie : wie staat bij wie, wie kijkt naar wie, wie kijkt weg, … ? Dit proces van opstellen gebeurt dus eerder intuïtief en gevoelsmatig dan rationeel.

Proceswerk :

Eens de representanten zijn opgesteld, geeft de begeleider de representanten even de tijd om in de opstelling  “te klikken”. Daardoor wordt de dynamiek tussen de mensen van een systeem zichtbaar en wordt tevens ook de dynamiek die overheerst binnen die familie (in relatie met de gestelde vraag) zichtbaar. Op dit moment gaat de begeleider aan de slag met de representanten door hen te bevragen, te verplaatsen, bepaalde rituele zinnen of gebaren te laten gebruiken, … . Op regelmatige basis stemt hij daarbij af met de vraagsteller.

Stap voor stap wordt zo duidelijk waar er verstrikkingen zitten in het systeem. Vanuit die systemische wetmatigheden en wat zich toont gaat de begeleider op zoek naar wat er nodig is om tot een oplossingsbeeld te komen. Stap voor stap wordt duidelijk wat er nodig is om de liefde in het familiesysteem terug te doen stromen. Dit leidt vaak tot een helend eindbeeld.

Eindopstelling :

Het is belangrijk om te weten dat wat zich ontvouwt juist dat is wat op dat moment nodig en/of mogelijk is. Noch de opsteller, de representanten, de vraagsteller of de andere deelnemers, … kunnen of mogen de opstellingen “forceren” naar een “mooie” oplossing. Dit laatste vergt voor heel wat mensen discipline en nederigheid ; ook voor ons als opsteller. Indien aangewezen kan de vraagsteller tenslotte middenin de eindopstelling gaan staan zodanig dat hij of zij dat eindbeeld zorgvuldig kan opnemen. Eens dit gebeurd is, worden de representanten terug uit hun rol ontheven en wordt er nog een kort nagesprek gevoerd met de vraagsteller.

Wat leidt tot een “systemische verstrikking” ?

Er zijn drie wetmatigheden die elementair zijn in het “stromen” van een levend systeem. Een familie, een team, een organisatie, … zijn allen levende systemen.

De drie wetmatigheden worden weergegeven door de volgende woorden : PLEK, ORDE en BALANS. Hierna lichten we deze 3 wetmatigheden kort toe binnen een voorbeeld :

• Ieder lid van een levend systeem (familie, organisatie, …) heeft even veel recht op een PLEK in dat levend systeem. Wanneer een lid wordt verzwegen of uitgestoten, wordt deze wetmatigheid geschonden.
  Enkele voorbeelden kunnen zijn : een doodgeboren kindje of jong gestorven kind dat niet werd opgenomen in de familie of een geestesziek kind dat geen gelijkwaardige plek in de familie krijgt. Familieleden die niet in het rijtje passen worden soms verzwegen of uitgesloten, hierbij denken we aan : anders geaarden, verslaafden, familieleden die zelfmoord pleegden, gevangenen …
• Binnen een levend systeem is er een bepaalde ORDEning nodig in het belang van het overleven van dat systeem. Wie eerst komt, gaat voor in die ordening en wanneer dit niet gerespecteerd wordt is deze “wetmatigheid” geschonden. Enkele voorbeelden kunnen zijn : één van de ouders geeft één van de kinderen voorrang op de eigen partner en de andere kinderen. Dit kan voor problemen zorgen. Zo ook zien we soms dat een kind zich boven de ouders plaatst door in alles en nog wat neer te kijken op de eigen ouders. Dit gebeurt wel eens bij adoptiekinderen in relatie tot hun biologische ouders. Mensen die zich schamen voor hun ouders, doen eigenlijk op een minder impliciete manier hetzelfde. De volgende metafoor helpt om dit te begrijpen : net zoals water alleen stroomafwaarts stroomt, kan liefde ook alleen maar van hoog naar laag stromen.
• In de uitwisseling is er een BALANS in geven en nemen nodig. Kinderen “geven” soms meer dan ze zouden moeten geven als kind. Dit doen ze vaak uit “blinde liefde” voor de ouders. Een voorbeeld kan zijn dat het oudste kind uit een groot gezin, zijn kind-zijn heel snel opgeeft om te zorgen voor de andere kinderen. Van kleins af aan draagt het een soort volwassen verantwoordelijkheid. Hierdoor geeft dit oudste kind té veel … ook al doet het dat ten dienste van de ouders. Dit kan voor een verstrikking zorgen. Nog een voorbeeld kan zijn : één van de partners investeert heel veel in het gezin en de andere partner (wél degelijk in de mogelijkheid om ook bij te dragen) is op alle vlakken afwezig (fysiek, emotioneel, …) dan kan dit eveneens voor een onbalans zorgen. Een relatie waar het geven en nemen in onbalans raakt, riskeert op losse schroeven komen te staan.

Wanneer één of meerdere van deze 3 wetmatigheden niet worden gerespecteerd, kan er zich een verstrikking ontwikkelen binnen de familie, waardoor de liefde niet meer stroomt. De gevolgen kunnen heel uiteenlopend zijn : ziekte, relatieproblemen, terugkerend dysfunctioneel gedrag van één van de leden, niet ten volle kunnen leven, … . En dit kan soms pas de kop opsteken in een latere generatie.

Wat moet je weten als representant ?

Als representant sta je letterlijk in de plaats van een lid van de familie van de vraagsteller. Representeren is in die zin iets heel bijzonders, vaak heel ingrijpends … Representant zijn op zich, kan dus al een heel intense ervaring zijn. Naarmate je meer ervaring opbouwt als representant zul je merken dat je ‘groeit’ als representant. Hier volgen enkele raadgevingen :

•  Het is aangewezen om bij jezelf te blijven en je aandacht te richten op je eigen lichaam (beweging, sensaties, …).
• Probeer geen conclusies te trekken over wat je opmerkt, hoort, ziet, … . Probeer wél te benoemen wat je opvalt als gevolg van de plek waar je staat.
• Vaak komen woorden, beelden, ideëen of sensaties naar boven die jij niet kent of die niet passen bij wie jij bent.
• Deel die mee op vraag van de begeleider. Censureer niet, ook al lijkt het niet gepast. In een opstelling is er niet zoiets als goed of fout, gepast of ongepast.
• Maak je geen zorgen of wat je voelt nu van jou is of niet … het is aan de begeleider om dit uit te zoeken.
• Geef gerust een seintje (bv. klein handgebaar) aan de begeleider als je iets wil zeggen.

• Indra Torsten Preiss : “Familieopstellingen in de praktijk : De systemische dynamiek achter relatieproblemen, opvoedingsproblemen en ziektes.”
• Jan Jacob Stam : “Het verbindende veld : Organisatieopstellingen in de praktijk.”
• Wilfried Nelles : “De helende kracht van de werkelijkheid : Familieopstellingen en het werk van Bert Hellinger.”
• Marlies Holtitzka & Elisabeth Remmert : Systemische organisatieopstellingen, conflicten oplossen in en op het werk. Een praktijkboek gebaseerd op de systemische familietherapie van Bert Hellinger en anderen.”
• Wibe Veenbaas & Joke Goudswaard : “Vonken van verlangen : Systemisch werk, perspectief en praktijk.”